స్పీకర్ నిర్ణయం సమంజసమేనా?

భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో శాసనసభల పవిత్రతను, స్థిరత్వాన్ని కాపాడటానికి రాజ్యాంగంలోని పదవ షెడ్యూల్ ఒక బలమైన రక్షణ కవచంలా పనిచేస్తుంది. తెలంగాణ రాష్ట్ర శాసనసభలో ఇటీవల చోటుచేసుకున్న రాజకీయ పరిణామాలు, ముఖ్యంగా ప్రతిపక్ష పార్టీ నుండి అధికార పార్టీలోకి ఎమ్మెల్యేల ఫిరాయింపులు, దానిపై గౌరవ స్పీకర్ గారు వెలువరించిన తీర్పు రాజ్యాంగబద్ధంగా అనేక కీలక చర్చలకు దారితీశాయి. ఈ నిర్ణయాన్ని పరిశీలించినప్పుడు, మనకు రాజ్యాంగ నిబంధనలు, న్యాయస్థానాల తీర్పులు, శాసనసభ సంప్రదాయాల మధ్య ఉన్న సున్నితమైన సమతుల్యత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. చట్టం కేవలం అక్షరాల్లోనే కాదు, దాని అంతర్లీన ఆశయంలో కూడా జీవించి ఉండాలి.

రాజ్యాంగం - స్పీకర్ అధికారాలు

భారత రాజ్యాంగం శాసనసభ్యుల ఫిరాయింపులను నిరోధించడానికి పదవ షెడ్యూల్‌ను పొందుపరిచింది. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 191(2) ప్రకారం, ఒక సభ్యుడు తన మాతృ పార్టీని స్వచ్ఛందంగా వీడినా లేదా పార్టీ ఆదేశాలను ఉల్లంఘించినా తన సభ్యత్వాన్ని కోల్పోతాడు. ఈ నిర్ణయం తీసుకునే అధికారాన్ని రాజ్యాంగం స్పీకర్‌కు కట్టబెట్టింది. అయితే, స్పీకర్ ఇక్కడ అత్యున్నత స్థాయి న్యాయ అధికారి హోదాలో ఒక న్యాయ ట్రిబ్యునల్ గా బాధ్యత వహిస్తారు. కిహోటో హోల్లోహన్ వర్సెస్ జాచిల్హు (1992) కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఒక కీలక విషయాన్ని స్పష్టం చేసింది. పదవ షెడ్యూల్ కింద స్పీకర్ తీసుకునే నిర్ణయాలు న్యాయ సమీక్షకు (Judicial Review) లోబడి ఉంటాయని స్పష్టం చేసింది. స్పీకర్ నిర్ణయం తీసుకునేటప్పుడు సహజ న్యాయ సూత్రాలను తూచా తప్పకుండా పాటించాలి. స్పీకర్ తన తాజా నిర్ణయంలో ఈ అధికారాలనే ఉపయోగిస్తూ, సాక్ష్యాధారాలను క్షుణ్ణంగా పరిశీలించి చట్టపరమైన నిబంధనల ప్రకారం ఫిర్యాదులను కొట్టివేశారు.

పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం

భారత రాజ్యాంగంలోని 10వ షెడ్యూల్‌గా పిలువబడే పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం, 1985లో 52వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా అమల్లోకి వచ్చింది. రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం ప్రజాప్రతినిధులు పార్టీలు మారకుండా అడ్డుకోవడమే దీని ప్రధాన ఉద్దేశం. ఎన్నికైన సభ్యుడు స్వచ్ఛందంగా పార్టీని వీడినా లేదా సభలో పార్టీ జారీ చేసిన 'విప్'ను ధిక్కరించినా తన సభ్యత్వాన్ని కోల్పోతారు. అయితే, 2003 సవరణ ప్రకారం ఒక పార్టీలోని 2/3 వంతు సభ్యులు వేరే పార్టీలో విలీనమైతే వారికి మినహాయింపు ఉంటుంది. అనర్హతపై తుది నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం స్పీకర్ లేదా చైర్మన్‌కు ఉంటుంది.

ఫిరాయింపుల నేపధ్యం

2023 తెలంగాణ అసెంబ్లీ ఎన్నికల అనంతరం రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో పెను మార్పులు సంభవించాయి. ప్రతిపక్ష పార్టీకి చెందిన 10 మంది ఎమ్మెల్యేలు వివిధ దశల్లో అధికార పార్టీలో చేరారు. వీరిలో పలువురు ప్రముఖ నేతలు ఉన్నారు. వీరు అధికార పార్టీ కండువాలు కప్పుకోవడం, ముఖ్యమంత్రిని కలవడం వంటి దృశ్యాలు మీడియాలో విస్తృతంగా వచ్చాయి. ఈ పరిణామాలను గమనించిన ప్రతిపక్ష పార్టీ, వారిపై అనర్హత వేటు వేయాలని స్పీకర్‌కు పిటిషన్లు దాఖలు చేసింది. అయితే, స్పీకర్ ఈ పిటిషన్లపై నిర్ణయం తీసుకోవడంలో జాప్యం చేయడంతో ప్రతిపక్ష పార్టీ న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించాల్సి వచ్చింది. సుప్రీంకోర్టు ఈ వ్యవహారాన్ని తీవ్రంగా పరిగణించి, స్పీకర్‌కు స్పష్టమైన గడువులను విధించింది. నిర్ణయం తీసుకోవడంలో జాప్యం చేయడం ద్వారా స్పీకర్ పదవ షెడ్యూల్ యొక్క ఆశయాన్ని దెబ్బతీస్తున్నారని న్యాయస్థానం అభిప్రాయపడింది.

స్పీకర్ నిర్ణయానికి గల హేతుబద్ధత

గౌరవ స్పీకర్ గారు ఎమ్మెల్యేలపై దాఖలైన అనర్హత పిటిషన్లను కొట్టివేస్తూ తన హేతుబద్ధతను వివరించారు. పిటిషన్లను తిరస్కరించడానికి ఆయన ప్రధానంగా మూడు చట్టపరమైన కారణాలను ప్రాతిపదికగా చూపారు. మొదటిది, చందాల సేకరణ, ఎమ్మెల్యేలు పార్టీని వీడలేదని చెప్పడానికి స్పీకర్ ఒక ఆర్థిక కోణాన్ని తెరపైకి తెచ్చారు. ప్రతిపక్ష పార్టీ ఇప్పటికీ ఆయా ఎమ్మెల్యేల బ్యాంక్ ఖాతాల నుండి ప్రతి నెలా రూ. 5,000 చందాలను సేకరిస్తోంది. ఒక వ్యక్తి పార్టీ సభ్యత్వాన్ని వదులుకున్నప్పుడు ఆ నిధుల సేకరణ నిలిపివేయాలి. ఒకవైపు ఎమ్మెల్యేలపై అనర్హత వేటు వేయాలని కోరుతూ, అదే సమయంలో వారి నుండి సభ్యత్వ రుసుమును స్వీకరించడం పరస్పర విరుద్ధమని స్పీకర్ పేర్కొన్నారు.

రెండవది, ఫారమ్-1 నిబంధనల ఉల్లంఘన, తెలంగాణ శాసన సభ (పార్టీ పిరాయింపు అనర్హత) నియమావళి, 1986 ప్రకారం సభ ప్రారంభమైన 30 రోజుల్లోపు ప్రతి పార్టీ తన శాసనసభ నాయకుడి వివరాలను స్పీకర్‌కు సమర్పించాలి. ప్రతిపక్ష పార్టీ ఈ ప్రక్రియలో జాప్యం చేయడం వల్ల, పిటిషన్లు దాఖలు చేసిన వ్యక్తులకు ఆ అధికారం ఉందో లేదో ప్రాథమికంగా ధృవీకరించబడలేదని స్పీకర్ స్పష్టం చేశారు. మూడవది, రూల్ 6(5)(b), దీని ప్రకారం ఫిర్యాదుదారులు సమర్పించే మీడియా సాక్ష్యాలు కచ్చితంగా 'ఒరిజినల్' లేదా ధృవీకరించబడిన ప్రతులుగా ఉండాలి. ప్రతిపక్ష నేతలు సమర్పించిన సాక్ష్యాలు కేవలం ఫోటోస్టాట్ ప్రతులుగా ఉన్నాయని, భారత సాక్ష్య చట్టం ప్రకారం వీటిని ప్రాథమిక సాక్ష్యాధారాలుగా అంగీకరించలేమని స్పీకర్ విస్పష్టంగా ప్రకటించారు.

న్యాయస్థానాల ఆదేశాలు-రాజ్యాంగ నైతికత

సుప్రీంకోర్టు 'కేషమ్ మేఘచంద్ర సింగ్' (2020) తీర్పును ఉటంకిస్తూ, స్పీకర్ నిర్ణయాలలో పారదర్శకత ఉండాలని పేర్కొంది. ఒక ఎమ్మెల్యే బహిరంగంగా మరో పార్టీలో చేరడం 'స్వచ్ఛందంగా సభ్యత్వాన్ని వదులుకోవడం' కిందకే వస్తుందని రాజ్యాంగ నిపుణులు వాదిస్తున్నారు. స్పీకర్ నిర్ణయం చట్టంలోని అక్షర క్రమాన్ని (Letter of the Law) పాటించినప్పటికీ, చట్టం యొక్క ఆశయాన్ని (Spirit of the Law) విస్మరించినట్లు కనిపిస్తోంది. భవిష్యత్తులో ఇటువంటి పరిస్థితులు తలెత్తకుండా ఉండాలంటే స్పీకర్ అధికారాలపై మరింత స్పష్టతతో పాటు స్వతంత్ర ట్రిబ్యునళ్ల అవసరం ఉంది. ప్రజాస్వామ్య మనుగడకు ఓటరు తీర్పే కీలకం. రాజకీయ ఫిరాయింపులు ఆ పవిత్రమైన తీర్పును అపహాస్యం చేయకుండా నిరోధించాల్సిన బాధ్యత రాజ్యాంగ వ్యవస్థలన్నింటిపై ఉంది.

డా.కట్కూరి

సైబర్ సెక్యురిటీ & న్యాయ నిపుణుడు.