అలీనం నుంచి బహుళ అలీనం వైపు..భారత్ ప్రయాణం

భారతదేశం చారిత్రకంగా నాన్-అలైన్‌మెంట్ మూమెం ట్ (విధానాన్ని) అనుసరించింది. కోల్డ్ వార్ సమయంలో భారతదేశం సోవియట్ యూనియన్ నాయకత్వంలోని ‘వార్సా- ప్యాక్ట్’ గానీ అమెరికా నాయకత్వంలోని నాటో కూటమిలో గానీ చేరకుండా స్వతంత్ర విదేశాంగ విధానాన్ని నాన్ ఎలైన్‌మెంట్ ఫారిన్ పాలసీ(అలీన విధానాన్ని) కొనసాగించింది. అయితే, 2014 తర్వాత ఈ విధానం క్రమంగా మల్టీ-అలైన్‌మెంట్‌గా మారింది. ఈ మార్పు భారతదేశ ఆర్థిక వృద్ధి, సైనిక ఆధునికీకరణ, గ్లోబల్ రాజకీయ డైనమిక్స్‌లో మార్పులకు అనుగుణంగా జరిగింది. ఈ కాలంలో భారతదేశం అమెరికా, రష్యా, చైనా, యూరోపియన్ యూనియన్, ఆసియా-పసిఫిక్ దేశాలతో సమతుల్య సంబంధాలను నిర్మించడంపై దృష్టి సారించింది.

బహుముఖ విదేశాంగ విధానం

ఉదాహరణకు, అమెరికాతో సంబంధాలు గత దశాబ్దంలో గణనీయంగా బలపడ్డాయి. 2016లో లాజిస్టిక్స్ ఎక్స్ఛేంజ్ మెమొరాండం ఆఫ్ అగ్రిమెంట్ (ఎల్.ఈ.ఎం.ఓ.ఏ.) ఒప్పందం, 2018లో కమ్యూనికేషన్స్ కాంపాటబిలిటీ అండ్ సెక్యూరిటీ అగ్రిమెంట్ (సీఓఎంసీఏఎస్ఏ) వంటి ఒప్పందా లు రక్షణ సహకారాన్ని బలోపేతం చేశాయి. అదే సమ యంలో భారతదేశం రష్యాతో తన సంప్రదాయ సంబంధాలను కొనసాగించింది. ఎస్-400 రక్షణ వ్యవస్థ కొనుగోలు ఒప్పందం దీనికి నిదర్శనం. ఈ ద్వంద్వ విధానం భారతదేశం ఒకే శక్తిపై ఆధారపడకుండా బహుముఖ విదేశాంగ విధానాన్ని అనుసరించడానికి సహాయపడింది.

ఆర్థిక దౌత్యానిదే కీలక పాత్ర

గత దశాబ్దంలో భారత విదేశాంగ విధానంలో ఆర్థిక దౌత్యం కీలక పాత్ర పోషించింది. 'మేక్ ఇన్ ఇండియా', 'డిజిటల్ ఇండియా' వంటి కార్యక్రమాలు విదేశీ పెట్టుబడుల ను ఆకర్షించడానికి, సాంకేతిక బదిలీని ప్రోత్సహించడానికి ఉపయోగపడ్డాయి. జపాన్, దక్షిణ కొరియా, సింగపూర్ వంటి దేశాలతో ఆర్థిక ఒప్పందాలు, ఫ్రీ ట్రేడ్ అగ్రిమెంట్స్ (ఎఫ్. టీ.ఏ) చర్చలు ఈ విధానాన్ని బలపరిచాయి. భారతదేశం ఆసియాన్ దేశాలతో వాణిజ్య సంబంధాలను విస్తరించింది, 2024-25‌లో ఆసియాన్-ఇండియా ట్రేడ్ 100 బిలియన్ డాలర్లను దాటిందని అంచనా. అయితే, చైనాతో వాణిజ్య లో‌టు 2023లో 78 బిలియన్ డాలర్లకు చేరుకోవడం ఆందో‌ ళన కలిగించింది. భారతదేశం చైనా ఉత్పత్తులపై ఆధారపడటం తగ్గించేందుకు ‘ఆత్మనిర్భర్ భారత్’ విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టినప్పటికీ, దీని అమలులో సవాళ్లు ఎదురవుతున్నా యి.

ఇండో పసిఫిక్ వ్యూహం..

ఇండో-పసిఫిక్ ప్రాంతంలో భారతదేశం పాత్ర పెరిగింది. గత దశాబ్దంలో జరిగిన మరో ముఖ్యమైన మార్పు ఇది. చైనా ప్రాదేశిక విస్తరణ, బెల్ట్ అండ్ రోడ్ ఇనిషియేటివ్ (బీ.ఆర్.ఐ)‌కి ప్రతిస్పందనగా, భారతదేశం క్వాడ్రిలేటరల్ సెక్యూరిటీ డైలాగ్ (క్వాడ్‌)లో చురుకైన భాగస్వామిగా మారింది. అమెరికా, జపాన్, ఆస్ట్రేలియాతో కలిసి, క్వాడ్ ద్వారా భారతదేశం స్వేచ్ఛాయుత, నియమాలపై ఆధారిత ఇండో-పసిఫిక్ వ్యవస్థను ప్రోత్సహించింది. 2024లో జరిగిన క్వాడ్ సమావేశంలో సముద్ర భద్రత, సైబర్ సెక్యూరిటీ, హెల్త్‌ కేర్‌పై సహకారం పెరిగింది. అయితే, క్వాడ్‌లో భారతదేశ పాత్ర విమర్శలను కూడా ఎదుర్కొంది. కొందరు విశ్లేషకులు, ఇది చైనాతో సంబంధాలను మరింత దిగజార్చ వచ్చని హెచ్చరించారు. 2020 ‘గల్వాన్’ ఘర్షణ తర్వాత భారత్-చైనా సంబంధాలు తీవ్ర ఒత్తిడికి లోన య్యాయి. కానీ భారతదేశం ద్వైపాక్షిక చర్చల ద్వారా ఉద్రిక్తతలను తగ్గించే ప్రయత్నం చేసింది. ఈ సమతుల్య విధానం భారతదేశం వ్యూహాత్మక స్వతంత్రతను కాపాడుకునేందుకు సహాయపడింది. కానీ దీర్ఘకాలంలో ఈ సమతుల్యతను కొనసాగించడం సవాలుగా ఉంది.

నైబర్ హుడ్ దేశాలు ఫస్ట్ అంటూ..

దక్షిణాసియాలో భారతదేశ ఆధిపత్యం కొనసాగుతున్నప్పటికీ, గత దశాబ్దంలో 'నైబర్‌హుడ్ ఫస్ట్' విధానం ద్వారా ఇరుగు పొరుగు దేశాలతో సంబంధాలను బలోపేతం చేయడానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది. శ్రీలంక, బంగ్లాదేశ్, భూటాన్, మాల్దీవులతో సంబంధాలు మెరుగుపడ్డాయి. కానీ, పాకిస్తాన్, నేపాల్‌తో సంబంధాలు సవాళ్లను ఎదుర్కొన్నాయి. చైనా ప్రభావం పెరిగిన తర్వాత ముఖ్యంగా నేపాల్, మాల్దీవులలో, భారతదేశ ఆధిపత్యానికి ఒక సవాలుగా మారింది. సెక్యూరిటీ అండ్ గ్రోత్ ఫర్ ఆల్ ఇన్ ది రీజియన్ (సాగర్) విధానం ద్వారా భారతదేశం ఈ ప్రాంతంలో సముద్ర భద్రతను పెంచడానికి ప్రయత్నించింది. కానీ, దీని అమలు ఇంకా పూర్తి స్థాయిలో సాకారం కాలేదు.

గ్లోబల్ శక్తిగా ఎదగాలంటే..

2014 నుండి జరిగిన ఈ మార్పులు భారతదేశాన్ని గ్లోబల్ శక్తిగా ఎదగడానికి సహాయపడినప్పటికీ, కొన్ని సవాళ్లు విమర్శలను రేకెత్తించాయి. మొదట, మల్టీ అలైన్‌ మెంట్ విధానం వివిధ శక్తుల మధ్య సమతుల్యతను కాపాడటం కష్టమవుతుంది. ఉదాహరణకు, అమెరికాతో దగ్గరి సంబంధాలు రష్యాతో సంబంధాలను ప్రభావితం చేస్తుంది. రెండవది, చైనాతో సరిహద్దు వివాదాలు, వాణిజ్య లోటు వంటి సమస్యలు భారతదేశ విదేశాంగ విధానంలోని బలహీనతలను బహిర్గతం చేశాయి. మూడవది, దక్షిణాసియాలో భారతదేశ ఆధిపత్యం సాధించాలంటే చైనా నుండి అతిపెద్ద సవాలును ఎదుర్కొంటోంది. భవిష్యత్తులో, ఈ సవాళ్లను అధిగమించడానికి భారతదేశం తన వ్యూహాత్మక స్వతంత్రతను, ఆర్థిక సామర్థ్యాన్ని మరింత బలోపేతం చేయాలి. ఈ పరివర్తన భారతదేశం గ్లోబల్ ఆకాంక్షలను సాకారం చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.

డాక్టర్ కోలాహలం రామ్ కిశోర్

98493 28496