యోగా శాస్త్రం: ప్రాచీన భారత జ్ఞాన సంపదకు జన్మనిచ్చిన జీవన మార్గం

దిశ, వెబ్‌డెస్క్: "యోగా అనేది కేవలం శారీరక వ్యాయామం మాత్రమే కాదు, అది ఆత్మ, మనస్సు, శరీర సమన్వయానికి పునాది." ఈ మాటలు యోగ శాస్త్రం మహత్తును సూచిస్తాయి. అయితే యోగా ఎప్పుడు, ఎలా పుట్టింది? దాని పూర్వాపరాలు ఏమిటి? ఈ స్పెషల్ స్టోరీలో తెలుసుకుందాం.

యోగాశాస్త్రం పుట్టుక: హిమాలయాల్లో జన్మించిన జ్ఞాన ప్రవాహం

యోగా శాస్త్రానికి మూలాలు ఇంద్ర ధనుస్సులా విశాలంగా విస్తరించి ఉన్నాయి. దీని ఆవిర్భావం ప్రాచీన భారతదేశంలో జరిగినది. పరిశోధనల ప్రకారం యోగ విద్యకు సుమారు 5,000 ఏళ్ల చరిత్ర ఉంది. యోగ ప్రాముఖ్యత తొలిగా సింధు నాగరికత (Indus Valley Civilization) నుంచి బయటపడిన మోహెంజొదారో, హరప్పా మట్టికాలిన ప్రతిమలలో కనిపిస్తుంది. ఈ శిల్పాలలో యోగాసన స్థితుల్లో కూర్చుని ధ్యానం చేస్తున్న ఆకృతులు కనిపించడం యోగ ప్రాచీనతను నిర్ధారిస్తుంది.

వేదాలలో యోగా సంధానాలు

యోగ శాస్త్రానికి మొదటి గ్రంథ రూపం వేదాలలో కనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, అథర్వవేదం వంటి వేదాలలో యోగా భావనలపై ప్రస్తావన ఉంది. అయితే స్పష్టంగా ధ్యానం, తపస్సు, శ్వాస నియంత్రణ వంటి విషయాలు ప్రధానంగా ఉంటాయి. ఈ కాలంలో యోగం ఎక్కువగా ఋషుల ఆధ్యాత్మిక సాధనగా ఉండేది.

ఉపనిషత్తులు, అంతర్యాన మార్గం

ఉపనిషత్తుల్లో (ప్రాఛీన తత్వ గ్రంథాలు) యోగం యొక్క అంతర్ముఖ సాధన (inward journey)పై స్పష్టమైన వివరాలు ఉన్నాయి. ప్రశ్నోపనిషత్తు, కఠోపనిషత్తు వంటి రచనలలో ప్రాణాయామం, ధ్యానం, మానసిక ఏకాగ్రత తదితర అంశాల ప్రాధాన్యతను వివరించారు.

పతంజలి మహర్షి: యోగాని శాస్త్రంగా పరిపుష్టం చేసిన మహానుభావుడు

యోగా శాస్త్రాన్ని ఒక సమగ్ర సిద్ధాంతంగా రూపొందించినవారు మహర్షి పతంజలి. ఆయన రాసిన "యోగా సూత్రాలు" అనే గ్రంథం యోగా అధ్యయనానికి మొదటి శాస్త్రీయ పునాది. ఈ గ్రంథంలో నాలుగు పాదాలుగా 195 సూత్రాలు ఉన్నాయి. ఆయన చెప్పిన "అష్టాంగ యోగా" (ఎనిమిది సాధన మార్గాలు) – యమ, నియమ, ఆసన, ప్రాణాయామ, ప్రత్యాహార, ధారణ, ధ్యానం, సమాధి – ఇవే నేటి యోగా భోధనకు ఆధారం.

గుప్త, మౌర్య, వేదాంత దశలలో యోగా తత్వశాస్త్రంగా, ఆచరణలుగా మరింత వికసించింది. ఈ దశలో యోగా కేవలం సాధన కాకుండా ధ్యానం, భక్తి, జ్ఞానం, కర్మ అనే నాలుగు మార్గాలలో విస్తరించింది.

భక్తి యోగం: భగవంతుడిపై ప్రేమతో ధ్యానం.

జ్ఞాన యోగం: తత్వ జ్ఞాన సాధన.

కర్మ యోగం: కర్తవ్య భావనతో పని చేయడం.

ధ్యాన యోగం: అంతర్ముఖ తపస్సు ద్వారా ఆత్మనిష్ఠ.

భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడికి వివిధ యోగాలను బోధించాడు. ఇది యోగా శాస్త్రానికి ఒక శాశ్వత మార్గదర్శిని. గీతలో ధ్యాన యోగం, భక్తి యోగం, జ్ఞాన యోగం, కర్మ యోగం వంటి అనేక శాస్త్రబద్ధమైన విధానాలు ఉన్నాయి.

ఆధునిక యుగంలో యోగా వికాసం

19వ శతాబ్దంలో స్వామి వివేకానంద అమెరికాలో యోగాని పరిచయం చేయడం ద్వారా పాశ్చాత్య దేశాలలో ఆసక్తి పెరిగింది. అనంతరం పతంజలి యోగ పీఠం, బిహార్ స్కూల్ ఆఫ్ యోగా, ది యోగా ఇన్‌స్టిట్యూట్, అయ్యెంగార్ యోగా వంటి పలు సంస్థలు యోగాన్ని ప్రపంచానికి పరిచయం చేశాయి. జూన్ 21వ తేదీని అంతర్జాతీయ యోగా దినోత్సవంగా ఐక్యరాజ్యసమితి గుర్తించింది. 2024లోకి వచ్చేసరికి యోగా ప్రపంచ స్థాయి వేదికల్లో ప్రాధాన్యత పొందింది.

యోగా అనేది ఒక పూర్ణమైన జీవన శాస్త్రం. ఇది కేవలం శారీరక ఆసనాల పరిధిలోనే కాదు – మనస్సు, ఆత్మ శుద్ధికి, సమతుల్యతకు మార్గం. ఇది మనిషిని సమగ్రంగా ఎదిగేలా చేస్తుంది. యోగా పుట్టుక – భారత జ్ఞాన సంపదకు గొప్ప నివాళి.