గానం ఆగినా... గళం నిలిచే ఉంటుంది!

తెలుగు సమాజంలో ప్రజా సాంస్కృతిక ఉద్యమ చరిత్రను నాగన్న ప్రస్తావన లేకుండా రాయడం అసాధ్యం. గాయకుడిగా, ప్రజా వాగ్గేయకారుడిగా, బుర్రకథ కళాకారుడిగా, ఉద్యమ కార్యకర్తగా, ప్రజాసంఘాల నాయకుడిగా ఆయన పోషించిన పాత్ర అసామాన్యమైనది. వేలాది సభలు, వందలాది ఉద్యమాలు, లక్షలాది మంది ప్రజల మధ్య ఆయన గానం మార్మోగింది. 1957లో ఉమ్మడి ఖమ్మం జిల్లా తిరుమలాయపాలెం మండలం రాజారాం గ్రామంలో జన్మించిన నాగన్న, బాల్యం నుంచే పేదరికం ఆయనకు జీవిత పాఠాలు నేర్పింది. పశువుల కాపరిగా, గీత కార్మికుడిగా శ్రమజీవి జీవితాన్ని అనుభవించిన ఆయన, పేదల కన్నీటి వెనుక ఉన్న సామాజిక వాస్తవాన్ని చిన్న వయసులోనే అర్థం చేసుకున్నారు. అదే అనుభవం తర్వాత ఆయన కళకు మూలధనమైంది.

ప్రజా ఉద్యమాల గానం..

ఎమర్జెన్సీ అనంతరం ప్రజాస్వామ్య హక్కుల పరిరక్షణ కోసం దేశవ్యాప్తంగా రైతులు, కార్మికులు, విద్యార్థులు, యువత, మేధావులు సామాజిక మార్పు కోసం వీధుల్లోకి వచ్చారు. ఆ ఉద్యమాలకు సాంస్కృతిక రూపం ఇవ్వాల్సిన అవసరానికి సమాధానంగా ముందుకు వచ్చిన గొంతుల్లో అత్యంత శక్తివంతమైనది నాగన్నది. సహజ సిద్ధంగా సంక్రమించిన మధురమైన గాత్రం, జానపద సంప్రదాయాలపై ఉన్న పట్టు, గ్రామీణ జీవితంపై లోతైన అవగాహన.. ఈ మూడు ఆయనను సాధారణ గాయకుడి స్థాయి నుంచి ప్రజా కళాకారుడిగా తీర్చిదిద్దాయి. మొదట గ్రామీణ అల్లిక పాటలతో ప్రారంభమైన ఆయన ప్రస్థానం, కొద్దికాలానికే ప్రజా ఉద్యమాల గానంగా పరిణామం చెందింది.

అరుణోదయ ఇంటిపేరై...

1976లో నల్లగొండ జిల్లా అన్నారుగూడెం గ్రామానికి చెందిన గౌరమ్మతో ఆయన వివాహం జరిగింది. అనంతరం ఆమె 'లక్ష్మక్క'గా ప్రజా ఉద్యమాల్లో ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందారు. ఆర్థిక కష్టాలు, ఆకలి, నివాస సమస్యలు, సామాజిక ఒత్తిళ్లు—ఏవీ వారి సంకల్పాన్ని దెబ్బతీయలేకపోయాయి. ఎమర్జెన్సీ అనంతరం తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ప్రజా సాంస్కృతిక ఉద్యమం కొత్త ఊపును సంతరించుకుంది. అదే కాలంలో నాగన్న అరుణోదయ సంస్థతో మరింత బలంగా అనుబంధమై, కొద్దికాలంలోనే ఆ సంస్థలో కీలక నాయకుడిగా ఎదిగారు. అనంతరం ‘అరుణోదయ’నే తన ఇంటి పేరుగా స్వీకరించడం ద్వారా ఉద్యమం తనకు ఒక సంస్థ మాత్రమే కాదని, అది తన వ్యక్తిత్వమని చాటిచెప్పారు.

బుర్రకథను మళ్లీ వెలుగులోకి తెచ్చి..

సమాజంలోని సంక్లిష్టమైన రాజకీయ, ఆర్థిక, సామాజిక ప్రశ్నలను ప్రజలకు అర్థమయ్యే భాషలో చెప్పడానికి 'బుర్రకథ' వంటి జానపద కళారూపాన్ని ఆయన సమర్థవంతంగా వినియోగించారు. ప్రముఖ ప్రజా కళాకారుడు కానూరి వెంకటేశ్వరరావు మార్గదర్శకత్వంలో, అరుణోదయ రామారావుతో కలిసి నాగన్న వేలాది బుర్రకథ ప్రదర్శనలు నిర్వహించారు. సమాజాన్ని కుదిపిన ప్రతి సమస్య ఆయన పాటల్లో ప్రతిధ్వనించింది. సమస్యలను మాత్రమే కాదు, పరిష్కారం కోసం ప్రజలు సంఘటితమవాల్సిన అవసరాన్ని కూడా ఆయన తన గానం ద్వారా చాటిచెప్పారు. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఆలంపూర్ నుంచి శ్రీకాకుళం వరకు, తెలంగాణ పల్లెల నుంచి ఆంధ్ర తీర ప్రాంతాల వరకు ప్రజా ఉద్యమాలు ఎక్కడ జరిగాయో అక్కడ నాగన్న గొంతు వినిపించింది.

రెండో తరగతితో మొదలైన సాంస్కృతికోద్యమం

ఉద్యమాలకు కళ ఎంతటి శక్తినిస్తుందో ఆయన జీవితం సాక్ష్యంగా నిలిచింది. 'అక్షరదీపం' వంటి అక్షరాస్యత ఉద్యమాల నుంచి ప్రకృతి పరిరక్షణ కార్యక్రమాల వరకు, సమాజానికి మేలు చేసే ప్రతి కార్యాచరణకు ఆయన తన స్వరాన్ని అంకితం చేశారు. కేవలం రెండో తరగతి వరకు మాత్రమే చదువుకున్న వ్యక్తి, రెండు తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ప్రజా సాంస్కృతిక ఉద్యమానికి ప్రతీకగా ఎదగడం అసాధారణ ఘట్టం. కళను వృత్తిగా కాకుండా బాధ్యతగా, పాటను ఉపాధిగా కాకుండా ఉద్యమంగా, జీవితాన్ని వ్యక్తిగత విజయంగా కాకుండా సామాజిక నిబద్ధతగా మలచుకున్న ఆయన ప్రయాణం నేటి తరానికి అరుదైన మార్గదర్శకం. దాదాపు ఐదు దశాబ్దాల పాటు ప్రజల మధ్యే జీవించి, ప్రజల కోసమే పాడి, చివరి వరకు నిరాడంబర జీవితాన్ని ఎంచుకోవడం నాగన్న వ్యక్తిత్వంలోని అత్యంత విశిష్టమైన కోణం.

కళాకారులను కాపాడుకోవడమెలా?

జీవిత చరమాంకంలో నాగన్న ఎదుర్కొన్న అనారోగ్యం మరో సామాజిక ప్రశ్నను మన ముందుంచుతుంది. ప్రజల కోసం జీవితాంతం శ్రమించిన కళాకారులు, ఉద్యమకారులు వృద్ధాప్యంలో ఎదుర్కొనే ఆర్థిక, ఆరోగ్య సవాళ్లపై సమాజం మరింత బాధ్యతతో ఆలోచించాల్సిన అవసరం ఉంది. అదే సమయంలో, క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో ఆయనకు అండగా నిలిచిన మిత్రులు, శ్రేయోభిలాషులు, వైద్య సేవలు అందించిన ఆసుపత్రి యాజమాన్యం చూపిన మానవీయ స్పందన కూడా సమాజంలో ఇంకా మానవత్వం సజీవంగా ఉందనే నమ్మకాన్ని కలిగిస్తుంది.

కాలాతీత వ్యక్తులు..

నాగన్న మరణం ఒక వ్యక్తి మరణం మాత్రమే కాదు. తెలుగు ప్రజా సాంస్కృతిక ఉద్యమం ఒక అపూర్వ గానాన్ని కోల్పోయిన సందర్భం. ఆయనను స్మరించడం అంటే కేవలం నివాళులు అర్పించడం కాదు. ఆయన జీవించిన నిరాడంబరతను, కళ పట్ల చూపిన నిబద్ధతను, ప్రజలతో మమేకమైన జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవడం. ముఖ్యంగా నేటి తరానికి అలాంటి వ్యక్తిత్వాలను పరిచయం చేయడం సమాజం, విద్యాసంస్థలు, సాంస్కృతిక సంస్థల ఉమ్మడి బాధ్యత. ప్రజల చరిత్రలో కొంతమంది వ్యక్తులు ఒక కాలానికి మాత్రమే చెందరు. వారు కాలాతీతంగా మారిపోతారు. అరుణోదయ నాగన్న అలాంటి అరుదైన వ్యక్తుల్లో ఒకరు. ఆయన గానం నేడు ఆగిపోయి ఉండవచ్చు. కానీ ఆ గానం మోసుకొచ్చిన విలువలు, ఆయన వినిపించిన ప్రశ్నలు, ఆయన నాటిన చైతన్యం, ఆయన నిలబెట్టిన నిబద్ధత అవి ఇంకా ప్రజల మధ్యే ఉన్నాయి. అందుకే, గానం ఆగినా... గళం నిలిచే ఉంటుంది.

(అరుణోదయ నాగన్నకు అశ్రునివాళి)

-ప్రొఫెసర్ కొండ నాగేశ్వర్

డైరెక్టర్, సివిల్ సర్వీసెస్ అకాడమీ, ఓయూ

98852 95413