ప్రపంచ దేశాలపై.. అమెరికా ఆధిపత్యం ముగుస్తోందా?
రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రపంచ అగ్రశక్తిగా ఎదిగిన అమెరికా ఆధిపత్యం నేడు చైనా, రష్యా, బ్రిక్స్ విస్తరణ, డాలర్కు పెరుగుతున్న సవాళ్ల మధ్య కొత్త పరీక్షలను ఎదుర్కొంటోంది. మారుతున్న ప్రపంచ శక్తి సమీకరణాలు, అమెరికా భవిష్యత్తు, బహుళ ధ్రువ ప్రపంచ వ్యవస్థపై సమగ్ర విశ్లేషణ.
రెండో ప్రపంచ యుద్ధం అనంతరం ప్రపంచ వ్యవస్థకు కేంద్రబిందువుగా ఎదిగిన అమెరికా దాదాపు ఎనిమిది దశాబ్దాల పాటు ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ రంగాల్లో అగ్రశక్తిగా కొనసాగింది. అయితే నేడు చైనా ఎదుగుదల, రష్యా సైనిక ప్రభావం, బ్రిక్స్ విస్తరణ, డాలర్ ఆధిపత్యంపై పెరుగుతున్న సవాళ్లు ప్రపంచాన్ని బహుళ ధ్రువ వ్యవస్థ వైపు నడిపిస్తున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో అమెరికా ఆధిపత్యం భవిష్యత్తు ఎలా ఉండబోతోందన్న ప్రశ్న అంతర్జాతీయ రాజకీయాల్లో ప్రధాన చర్చగా మారింది.
1898లో స్పానిష్-అమెరికన్ యుద్ధంతో ప్రారంభమైన అమెరికా ప్రపంచ విస్తరణ ప్రయాణం 21వ శతాబ్దం మూడవ దశకానికి చేరుకునే సరికి కొత్త మలుపు తిరుగుతోంది. గత 125 సంవత్సరాల్లో ఎంతో ఎదిగింది. కానీ ఈ ఎదుగుదల కేవలం స్వేచ్ఛా మార్కెట్, ప్రజాస్వామ్యం, సాంకేతిక అభివృద్ధి ఫలితమేనా? లేక యుద్ధాలు, రాజకీయ జోక్యాలు, ఆర్థిక ఒత్తిళ్లు, రహస్య కార్యకలాపాల సమ్మేళనమా? అనే ప్రశ్న చరిత్రకారులు, రాజకీయ విశ్లేషకుల మధ్య ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశంగానే ఉంది.
రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత..
రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత యూరప్ ఆర్థికంగా కుప్పకూలిపోయింది. ఈ పరిస్థితిని అవకాశంగా మలుచుకున్న అమెరికా 1944 బ్రెట్టన్ వుడ్స్ వ్యవస్థ, డాలర్ ఆధిపత్యం, ఐఎంఎఫ్-ప్రపంచ బ్యాంకు వంటి సంస్థల ద్వారా ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రధాన శక్తిగా ఎదిగింది. దశాబ్దాల పాటు అమెరికా తన కరెన్సీ ముద్రించి ప్రపంచానికి అప్పుగా ఇవ్వగలిగింది. అదే సమయంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా వందలాది సైనిక స్థావరాలు, అణ్వాయుధ సామర్థ్యం, నౌకాదళ ఆధిపత్యం అమెరికాను అపూర్వమైన సైనిక శక్తిగా నిలబెట్టాయి. అయితే ఈ శక్తి వినియోగం వివాదాలకు అతీతం కాదు. ఇరాన్లో 1953లో ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఎన్నికైన మొహమ్మద్ మొసద్దేఖ్ ప్రభుత్వాన్ని కూల్చివేయడం, గ్వాటెమాలా, కాంగో, చిలీ వంటి దేశాల్లో జరిగిన రాజకీయ పరిణామాల్లో అమెరికా పాత్రపై అనేక పత్రాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. ఇరాక్ యుద్ధంలో WMDల ఆరోపణలు అసత్యమని తేలడం, ఆఫ్ఘనిస్తాన్లో 20 ఏళ్ల యుద్ధం తరువాత తాలిబాన్లు మళ్లీ అధికారంలోకి రావడం అమెరికా శక్తి పరిమితులను బయటపెట్టాయి. సారాంశంగా, అమెరికా ప్రపంచంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన దేశంగా ఉన్నప్పటికీ, దాని విదేశాంగ విధానాలు, సైనిక జోక్యాలపై ఇప్పటికీ తీవ్రమైన చర్చ, విమర్శలు కొనసాగుతున్నాయి.
21వ శతాబ్దంలో మారుతున్న పరిస్థితులు..
అమెరికా ఆధిపత్యం కేవలం సైనిక శక్తిపైనే ఆధారపడలేదు. ఆర్థిక ఆంక్షలు, డాలర్ ఆధారిత అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ ద్వారా కూడా అది ప్రపంచ రాజకీయాలపై ప్రభావం చూపింది. అలాగే గూగుల్, మైక్రోసాఫ్ట్, అమెజాన్, మెటా, ఆపిల్ వంటి టెక్నాలజీ దిగ్గజాల ఆధిపత్యంతో డిజిటల్ రంగంలోనూ అమెరికా ప్రభావం విస్తరించింది. అయితే 21వ శతాబ్దంలో పరిస్థితులు మారుతున్నాయి. ముఖ్యంగా చైనా ప్రపంచ తయారీ కేంద్రంగా ఎదిగి, బెల్ట్ అండ్ రోడ్ కార్యక్రమం ద్వారా తన ఆర్థిక, వ్యూహాత్మక ప్రభావాన్ని విస్తరిస్తోంది. దీంతో ఒకప్పుడు ఏకధ్రువంగా ఉన్న ప్రపంచ వ్యవస్థ క్రమంగా బహుళ ధ్రువ ప్రపంచంగా మారుతున్నదనే అభిప్రాయం బలపడుతోంది. రష్యా ఉక్రెయిన్ యుద్ధం అనంతరం పాశ్చాత్య ఆంక్షలను ఎదుర్కొన్నప్పటికీ, ఇంధన వనరులు, అణ్వాయుధ సామర్థ్యం, అధునాతన క్షిపణి సాంకేతికతలో ప్రపంచ ప్రధాన శక్తిగానే కొనసాగుతోంది. ఇరాన్ కూడా పశ్చిమాసియాలో అమెరికా వ్యూహాలకు గట్టి సవాలు విసురుతోంది. గాజా, లెబనాన్, యెమెన్ పరిణామాలు ఇరాన్ ప్రాంతీయ ప్రభావాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తున్నాయి.
అమెరికా ఆధిపత్యానికి కొత్త సవాళ్లు..
ఇదే సమయంలో అమెరికా ఆధిపత్యానికి ప్రధాన పునాది అయిన డాలర్ కూడా సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది. బ్రిక్స్ దేశాలు తమ మధ్య వాణిజ్యంలో స్థానిక కరెన్సీల వినియోగాన్ని పెంచుతున్నాయి. చైనా యువాన్, రష్యా రూబుల్, భారత రూపాయి ఆధారిత లావాదేవీలు క్రమంగా పెరుగుతున్నాయి. అమెరికా ఆంక్షలను తప్పించుకోవడానికి అనేక దేశాలు ప్రత్యామ్నాయ చెల్లింపు వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేస్తున్నాయి. ప్రపంచ విదేశీ మారక నిల్వల్లో డాలర్ వాటా గత రెండు దశాబ్దాలుగా క్రమంగా తగ్గుతోంది. డాలర్ ఇప్పటికీ ప్రపంచంలో ప్రధాన కరెన్సీగానే ఉన్నప్పటికీ, దాని నిర్బంధించలేని ఆధిపత్యం క్రమంగా బలహీనపడుతోందనే సంకేతాలు కనిపిస్తున్నాయి. ట్రంప్ "అమెరికా ఫస్ట్" విధానంతో చైనాపై టారిఫ్లు, వాణిజ్య ఒత్తిళ్లు పెంచగా, అమెరికా అంతర్గతంగా రుణభారం, రాజకీయ విభజనలు, సామాజిక అసమానతలు వంటి సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది. దీంతో అమెరికా ఇంకా అగ్రశక్తిగానే ఉన్నప్పటికీ, దాని ఆధిపత్యానికి కొత్త సవాళ్లు ఎదురవుతున్నాయి. అందువల్ల అమెరికా ఇంకా ప్రపంచంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన శక్తిగానే ఉన్నప్పటికీ 20వ శతాబ్దం ‘అమెరికన్ శతాబ్దం’గా గుర్తింపు పొందితే, 21వ శతాబ్దం మిగిలిన భాగం ప్రపంచ శక్తుల మధ్య కొత్త సమతుల్యత కోసం జరిగే పోటీకి వేదిక కావచ్చు. అమెరికా ఆధిపత్యం పూర్తిగా ముగుస్తొందా? లేక కొత్త రూపంలో పునర్నిర్మితమవుతుందా? అన్నది భవిష్యత్తు చరిత్ర నిర్ణయించాల్సి ఉంది.
-డాక్టర్ కోలాహలం రామ్ కిశోర్
