లోకాయుక్త, ఉప లోకాయుక్తల భూమిక

పౌరుల ఫిర్యాదులను పరిష్కరించడానికి, 1966లో కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించిన పరిపాలనా సంస్కరణల కమిషన్, స్కాండినేవియన్ దేశాలలోని అంబుడ్స్‌మన్ వంటి సంస్థ నుండి క్లూ తీసుకొని, లోకాయుక్త మరియు ఉప-లోకాయుక్త సంస్థల రాజ్యాంగాన్ని సిఫార్సు చేసింది. ఆ సిఫార్సుల దృష్ట్యా, ఎన్నికైన ప్రభుత్వ ఉద్యోగులపై మాత్రమే కాకుండా, చట్టంలో నిర్వచించబడిన ఇతర వర్గాల ప్రభుత్వ ఉద్యోగులపై కూడా ఫిర్యాదులను పరిష్కరించే అధికార పరిధితో మన దేశంలోని వివిధ రాష్ట్రాల్లో లోకాయుక్త సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో, 1983లోని A.P. లోకాయుక్త చట్టం 11 1-11-1983 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది. ఈ సంస్థ 15-11-1983 నుండి పనిచేయడం ప్రారంభించింది. అప్పటి నుండి ఈ సంస్థ అవినీతి, దుష్పరిపాలనల చెడును అరికట్టడానికి ప్రజల చేతుల్లో ప్రభావవంతమైన సాధనంగా ముందుకు సాగగలిగింది. లోకాయుక్త అనేది భారతదేశంలో అవినీతి వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు ఏర్పాటు చేయబడిన ఒక స్వతంత్ర, శక్తివంతమైన సంస్థ. ఇది ప్రజా ప్రతినిధులు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, మంత్రులు వంటి అధికారులపై వచ్చిన అవినీతి ఆరోపణలను విచారించేందుకు ఏర్పాటు చేయబడింది.

మూల ఉద్దేశ్యం

ప్రభుత్వ వ్యవస్థలో అవినీతి, అవినీతిపరుల మీద విచారణ జరిపించి, ప్రజలకు న్యాయం చేయడం.

చరిత్ర

మొదటిసారిగా 1966లో సంతానం కమిషన్ (Santhanam Committee) నివేదిక ఆధారంగా లోకాయుక్తను ఏర్పాటు చేయాల్సిన అవసరం వ్యక్తం అయ్యింది. మొదటి లోకాయుక్త వ్యవస్థను మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం 1971లో అమలు చేసింది. ప్రతి రాష్ట్రం లోకాయుక్తను ఏర్పాటు చేయాల్సిందిగా కేంద్రం శిఫార్సు చేసింది. 2013లో 'లోకపాల్ మరియు లోకాయుక్తలు చట్టం (Lokpal and Lokayuktas Act, 2013)' అమలులోకి వచ్చింది. దీని ప్రకారం, ప్రతి రాష్ట్రం లోకాయుక్త నియమించాలి.

లోకాయుక్త నిర్మాణం

లోకాయుక్తకు ఒక చైర్మన్ (తీర్పరి లేదా ఉన్నత న్యాయమూర్తి) ఉంటారు. ఇతర సభ్యులు న్యాయ మరియు పరిపాలనా శాఖల నుంచి ఉంటారు. రాష్ట్రపతి లేదా గవర్నర్ వారు నియమిస్తారు.

లోకాయుక్త అధికారం, బాధ్యతలు

రాష్ట్ర మంత్రులు, ప్రభుత్వ అధికారులు, మరియు కొన్ని సందర్భాల్లో ముఖ్యమంత్రులపైనా విచారణ చేయగల సామర్థ్యం. ప్రజల నుంచి వచ్చిన ఫిర్యాదుల ఆధారంగా విచారణ జరుపుతుంది. అవసరమైతే సిఫార్సులు ప్రభుత్వం దృష్టికి తీసుకువెళ్తుంది.

ప్రాముఖ్యత

అవినీతి తగ్గించడంలో ముఖ్యపాత్ర పోషిస్తుంది. ప్రజల విశ్వాసాన్ని ప్రభుత్వ వ్యవస్థలపై పెంచుతుంది. పారదర్శక పరిపాలనకు తోడ్పడుతుంది.

పరిమితులు

కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ఇప్పటికీ లోకాయుక్త అమలు పూర్తిగా లేదు. సిఫార్సులు అమలు చేయాల్సిన బాధ్యత ప్రభుత్వానిదే — అనేక సార్లు వీటిని పట్టించుకోరు. శక్తుల పరిమితి, బలహీన ఆర్థిక వనరులు లోకాయుక్త కార్యచరణను ప్రభావితం చేస్తాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్ లోకాయుక్తా కార్యాలయం 2023 సంవత్సరంలో ప్రజల అవినీతి సంబంధిత ఫిర్యాదులను సమర్థవంతంగా పరిష్కరించడంతో పాటు, ప్రభుత్వ ఖజానాకు ₹41.13 కోట్లను తిరిగి పొందింది. ఈ వివరాలు రాష్ట్ర గవర్నర్ శ్రీ S. అబ్దుల్ నజీర్ కు సమర్పించిన వార్షిక నివేదికలో పొందుపరచబడ్డాయి.

ముఖ్యమైన కేసులు, చర్యలు

చిత్తూరు జిల్లా వృద్ధ మహిళకు ₹60 లక్షల పరిహారం. చిత్తూరు జిల్లా మాపాక్షి గ్రామానికి చెందిన 75 ఏళ్ల పున్యవతి అనే మహిళకు, ఆమె భూమి కోసం 2015లో భూసేకరణ జరిగింది. అయితే, ఆమెకు పరిహారం చెల్లించకుండా అధికారులు ఆలస్యం చేశారు. లొకాయుక్తా జస్టిస్ పి. లక్ష్మణ రెడ్డి, అధికారుల నిర్లక్ష్యాన్ని గుర్తించి, ఆమెకు ₹60 లక్షల పరిహారం చెల్లించాలని ఆదేశించారు .

రెవెన్యూ రికార్డులలో మార్పులు

కృష్ణగిరి మండలం అమకతడు గ్రామంలో 57 ఎకరాల ప్రభుత్వ భూమి అక్రమంగా ఆక్రమించబడింది. తహసీల్దార్ సహకారంతో రెవెన్యూ రికార్డులు మార్పు చేయబడ్డాయి. లోకాయుక్తా ఈ చర్యలను తీవ్రంగా పరిగణించి, సంబంధిత అధికారులపై శిక్షాత్మక చర్యలు తీసుకోవాలని ఆదేశించారు .

అనకాపల్లిలో అక్రమ భూమి విక్రయం

అనకాపల్లి జిల్లా బయ్యవరంలో మౌంట్ విల్లాస్ మరియు వింటేజ్ మౌంట్ వ్యాలీ రిసార్ట్ పేరుతో అక్రమంగా భూమి విక్రయాలు జరుగుతున్నట్లు వార్తలు వెలువడ్డాయి. లొకాయుక్తా ఈ విషయంపై విచారణ జరిపి, జిల్లా కలెక్టర్‌ను చర్యలు తీసుకోవాలని ఆదేశించారు .

ప్రజల అవగాహన పెరగడం

2023లో లోకాయుక్తా కార్యాలయానికి 3,026 ఫిర్యాదులు అందాయి, వాటిలో 3,000 కొత్త కేసులు నమోదు అయ్యాయి. ఇది ప్రజల అవినీతి నిరోధక సంస్థపై విశ్వాసం పెరిగినట్లు సూచిస్తుంది.

డిజిటల్ వేదిక ప్రారంభం

ప్రముఖంగా, లొకాయుక్తా కార్యాలయం అధికారిక వెబ్‌సైట్‌ను ప్రారంభించింది, ఇందులో ఫిర్యాదులు నమోదు చేయడం, సమాచారాన్ని పొందడం, కార్యాలయ కార్యకలాపాలను తెలుసుకోవడం సులభం అయ్యింది. ఈ వెబ్‌సైట్ తెలుగు, ఇంగ్లీష్ భాషల్లో అందుబాటులో ఉంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ (2023)

ఫిర్యాదులు 2023లో 2,813 కొత్త ఫిర్యాదులు నమోదయ్యాయి.

పరిష్కారాలు మొత్తం 3,026 ఫిర్యాదులు పరిష్కరించబడ్డాయి.

వసూలు ₹41.13 కోట్లను తిరిగి పొందడం.

ప్రధాన అంశాలు భూమి వివాదాలు, అక్రమ మైనింగ్, ప్రభుత్వ భూముల ఆక్రమణలు.

కర్ణాటక (2022–2023)

ఫిర్యాదులు 2022–23లో 8,664 కేసులు నమోదయ్యాయి.

పరిష్కారాలు 6,220 కేసులు పరిష్కరించబడ్డాయి.

విచారణలు 38 కేసుల్లో నేరస్థులపై తీర్పులు వెలువడ్డాయి.

సవాలు సిబ్బంది కొరత, విచారణల సంక్లిష్టత.

రాజస్థాన్ (2023)

ఫిర్యాదులు 2023లో 4,041 ఫిర్యాదులు అందాయి.

పరిష్కారాలు 1,958 కేసులు పరిష్కరించబడ్డాయి.

ప్రధాన అంశాలు అవినీతి ఆరోపణలు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగులపై విచారణలు.

కేరళ (2018–2022)

ఫిర్యాదులు 2018లో 1,578, 2019లో 1,057, 2020లో 205, 2021లో 227, 2022లో 305 కేసులు నమోదు అయ్యాయి.

పరిష్కారాలు 2018లో 1,413, 2019లో 959, 2020లో 134, 2021లో 137, 2022లో 156 కేసులు పరిష్కరించబడ్డాయి.

ప్రధాన అంశాలు అవినీతి ఆరోపణలు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగులపై విచారణలు.

మిజోరాం (2019–2025)

ఫిర్యాదులు 2019 మార్చి నుండి 2025 ఫిబ్రవరి వరకు 71 కేసులు నమోదయ్యాయి.

పరిష్కారాలు 4 కేసుల్లో నేరస్థులపై తీర్పులు వెలువడ్డాయి.

ప్రధాన అంశాలు : అవినీతి ఆరోపణలు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగులపై విచారణ. లోకాయుక్తా ఉన్న రాష్ట్రాలు (పూర్తిగా పని చేస్తున్నవి 18) ఈ రాష్ట్రాల్లో లోకాయుక్తా వ్యవస్థను చట్టపరంగా ఏర్పాటు చేసి, పనిచేస్తోంది ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, కర్ణాటక, కేరళ, మహారాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశా, రాజస్థాన్, హర్యానా, ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, ఢిల్లీ (లోకాయుక్తా స్థాయిలో కమిషనర్), మిజోరాం, పంజాబ్, ఉత్తరాఖండ్, గుజరాత్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, సిక్కిం.

లోకాయుక్తా చట్టం ఉన్నా పూర్తిగా అమలు కాని రాష్ట్రాలు

*తమిళనాడు – చట్టం ఉన్నా ఇంకా పూర్తిస్థాయిలో లోకాయుక్తా కార్యాలయం స్థాపించబడలేదు.

*పశ్చిమ బెంగాల్ – స్థాపన ఉంది కానీ పరిమితిగా పనిచేస్తోంది.

*నాగాలాండ్, మణిపూర్, త్రిపురా, Meghalaya – చట్టం ఉన్నా చాలా ప్రాంతాల్లో కార్యాచరణ గణనీయంగా లేదు.

లోకాయుక్తా లేని లేదా అచేతనంగా ఉన్న రాష్ట్రాలు (2024 వరకు)

అరుణాచల్ ప్రదేశ్

గోవా (ఏర్పాటవుతున్నదిగా ప్రకటించారు కానీ పూర్తి స్థాయిలో కార్యరూపం దాల్చలేదు)

జమ్మూ & కాశ్మీర్ (పునఃప్రారంభానికి తర్వాత అస్పష్టత ఉంది)

కేంద్రం ఇచ్చిన మార్గదర్శకాలు

2013లో వచ్చిన లోకపాల్ మరియు లోకాయుక్తలు చట్టం (Lokpal and Lokayuktas Act, 2013) ప్రకారం, ప్రతి రాష్ట్రం లోపల ఒక లోకాయుక్తను ఏర్పాటుచేయాల్సిన బాధ్యత రాష్ట్ర ప్రభుత్వానిదే. అయితే, అన్ని రాష్ట్రాలు ఈ చట్టాన్ని సమర్థంగా అమలు చేయలేదు.

అన్ని రాష్ట్రాల్లో లోకాయుక్తా లేదు. కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ఉంది కానీ అది పూర్తిస్థాయిలో పని చేయడం లేదు. కేవలం కొన్ని రాష్ట్రాల్లో మాత్రమే లోకాయుక్తా ప్రభావవంతంగా పని చేస్తోంది (ఉదా కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర).

ఈ రాష్ట్రంలో లోకాయుక్త సంస్థ యొక్క అత్యంత ముఖ్యమైన లక్షణాలు- i) కార్యనిర్వాహక నియంత్రణ నుండి స్వాతంత్ర్యం; ii) అనధికారిక విధానం మరియు ఫిర్యాదులకు సులభమైన ప్రాప్యత; మరియు iii) పౌరులకు దాదాపు ఉచిత మరియు సత్వర సేవలు, నామ మాత్రపు రుసుము కేవలం 150 రూపాయలు.

ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాల చిరునామా రిజిస్ట్రార్, ఆంధ్రప్రదేశ్ లోకాయుక్త సంస్థ, డోర్ నెం. 963-72-124-1, ప్రసాద్ కాంప్లెక్స్, సంతోష్ నగర్ కాలనీ, కర్నూల్, ఆంధ్రప్రదేశ్ 518006 ఫోన్ నంబర్లు 08518-267275 (B1 సెక్షన్) 08518-267284 (B2 సెక్షన్) 08518-267268 (ఫిర్యాదుల విభాగం) సమయాలు ఉదయం 1030 నుండి సాయంత్రం 500 వరకు.

[email protected]

అనూరాధ నాయుడు

అడ్వకేట్, హైకోర్టు ఆంధ్రప్రదేశ్

డిఎల్ఎస్ఎ మెంబర్, గుంటూరు జిల్లా

831 758 8344